: ''zie ook: [[Nederland in de Tweede Wereldoorlog]], [[Belgi in de Tweede Wereldoorlog]]''

De '''Tweede Wereldoorlog''' (afgekort '''WO II'''), die duurde van [[1939]]-[[1945]], wordt zo genoemd omdat het de tweede oorlog was waar landen uit praktisch alle (in WO II bewoonde) continenten erbij betrokken waren. Zowel [[Eerste Wereldoorlog|WO I]] ([[1914]]-[[1918]]) als WO II waren oorlogen van ongekende omvang, die beide een enorm aantal slachtoffers opleverden. In WO I vielen tien miljoen mensen op het slagveld, WO II kostte alles bij elkaar aan zo'n 55 miljoen mensen het leven. De [[Genocide|massamoord]] op zes miljoen [[jood|Joden]], vaak de ''[[Holocaust|holocaust]]'' genoemd, door [[Adolf Hitler]] gewild en door [[Heinrich Himmler|Himmler]] en anderen georganiseerd, is voor velen een onvergetelijk trauma gebleven.

Het hoofdstrijdtoneel van de oorlog was [[Europa (continent)|Europa]] maar ook [[Azi|Azi]]. De oorlog breidde zich uit naar Noord-Afrika en de wereldzeen. De agressors  [[Duitsland]], [[Itali]] en [[Japan]] vormden met elkaar een pact. De landen die gezamenlijk de tegenaanval inzetten waren de toenmalige [[Sovjetunie]], de [[Verenigde Staten]], het [[Verenigd Koninkrijk]], [[Canada]] en [[Australi (land)|Australi]]. Zij vormden het geallieerde bondgenootschap, kortweg 'de geallieerden' genoemd, gesteund door de meeste bezette gebieden.

Voor [[Nederland]] duurde deze oorlog van [[10 mei]] [[1940]] tot [[5 mei]] [[1945]]. Nederland was bezet gebied vanaf de overgave op [[15 mei]] [[1940]] tot aan de bevrijding.

De directe aanleiding tot de Tweede Wereldoorlog was de verklaring van [[Duitsland]] aan het buurland [[Polen]] op [[1 september]] [[1939]] op beschuldiging van Poolse agressie, uren nadat Duitsland dat land onverhoeds was binnengevallen en daarmee het bestaande niet-aanvalsverdrag had geschonden. Daarop verklaarden het [[Verenigd Koninkrijk]] en [[Frankrijk]] aan [[Duitsland]] de oorlog. Na de Japanse aanval op de Amerikaanse marinebasis [[Pearl Harbor]] op [[7 december]] [[1941]] werden ook de [[Verenigde Staten]] bij de oorlog betrokken. Vier dagen later verklaarde Duitsland de oorlog aan de Verenigde Staten. Onverwacht was dit niet: de president van de V.S. had al op [[11 september]] de Amerikaanse marine opdracht gegeven elk Duits marineschip dat zij zag, aan te vallen.

==Oorzaken==
De oorzaak van de Tweede Wereldoorlog in Europa kan gezocht worden in de aard van het vredesverdrag dat de [[Eerste Wereldoorlog]] beindigde, de [[Verdrag van Versailles|vrede van Versailles]]. De hierin aan Duitsland opgelegde [[herstelbetaling]]en vergden zeer veel van de Duitse [[economie]]. Na de [[Beurscrash van New York|beurscrisis]] namen de [[armoede]] en [[sociale onrust]] in Duitsland en Itali toe. 

Onder deze omstandigheden was de opkomst van de onder mogelijk. In Itali vormde op verzoek van de Italiaanse koning in 1922 een regering - zie [[opkomst van het fascisme in Itali]]. 

De tegenstanders van Duitsland uit de [[Eerste Wereldoorlog]] waren meer gefocust op de economische herstelbetalingen dan op andere aspecten van het [[Verdrag van Versailles]], zoals de militaire beperkingen die hierin aan Duitsland waren opgelegd.
Hitler gaf op [[16 maart]] [[1935]] opdracht tot militaire wederopbouw, waardoor het Verdrag van Versailles werd genegeerd.

In [[1936]] bezette het Duitse leger het [[Rijnland]]. [[Itali]], dat weerstand ontmoette tegen zijn verovering van [[Abessini]] in de [[Volkenbond]], sloot met Nazi Duitsland een alliantie. Duitsland had zich in [[1933]] uit de Volkenbond teruggetrokken. 
Op [[12 maart]] [[1938]] maakte Duitsland de "[[Anschluss]]" van Oostenrijk bekend. Oostenrijk werd hierdoor een Duitse [[deelstaat]]. De Anschluss werd mogelijk gemaakt door de eerdere moord op de Oostenrijkse kanselier [[Engelbert Dollfuss]] op [[25 juli]] [[1934]] en de toenadering tussen Itali en Duitsland. Tegelijkertijd drongen leden van de plaatselijke Nazi-partij het radiostation binnen en verklaarden dat Dolfuss was afgetreden. Voorafgaand aan de uitzending hadden Oostenrijkse Nazi's, aangemoedigd door Hitlers demagogische redevoeringen, een sfeer van angst en terreur geschapen, overheidsgebouwen opgeblazen, en aanhangers van de Dollfuss regering vermoord. Welkom feit voor de Nazis was, dat Dolfuss reeds eerder de gehele linkse oppositie verboden had. Na een lange politieke remise, waarin tot [[1938]] [[Kurt von Schuschnigg]] kanselier was, werd een Nazi [[jurist]], [[Arthur Seyss-Inquart]], als [[minister van Buitenlandse Zaken]] en als [[kanselier]] van Oostenrijk aangesteld.

Onder het voorwendsel dat de Tsjechische regering de Duitse bevolking in het [[Sudetenland]] mishandelde, bereidde Hitler een invasie in [[Tsjechoslowakije]] voor. In [[Mei]] [[1939]] vormden Itali en Duitsland het [[Staalpact]], wat hun alliantie verstevigde en uitbreidde. 

Het [[Verenigd Koninkrijk]] had de veiligheid van [[Tsjechoslowakije]] gegarandeerd, met de dreigende inval van Duitsland leek oorlog onvermijdelijk. De Britse premier [[Neville Chamberlain]] reisde naar [[Mnchen]] voor een ontmoeting met Hitler en Mussolini. In het akkoord van Mnchen deden de Franse en Britse leiders concessies, Sudetenland zou Duits worden. Bij dit overleg waren geen Tsjechische vertegenwoordigers aanwezig. Hun regering was sterk gekant tegen het akkoord, maar waren machteloos tegen het Duitse militaire overwicht zonder Franse of Britse hulp. Chamberlain betitelde het akkoord als "Peace for our time - Vrede voor onze tijd.". Tsjechisch [[Sudetenland]] werd door Duitsland 'bevrijd'. Enkele maanden later, in [[maart]] [[1939]] volgde de rest van Tsjechoslowakije.

==Begin van de oorlog in Europa==
Nazi Duitsland geraakte in een algemene oorlog door de aanval op [[Polen]] op [[1 september]] [[1939]]. Zowel het [[Verenigd Koninkrijk]] als [[Frankrijk]] hadden [[Polen]] garanties gegeven, (zie de [[Poolse campagne 1939]]) en twee dagen later (op 3 september) verklaarden beide landen Duitsland de oorlog. Vr de aanval had Duitsland met de [[Sovjetunie]] een niet-aanvalsverdrag gesloten. In een geheime toevoeging aan dit contract, het [[Molotov-Ribbentroppact]] afgesloten tussen de Duitse minister van buitenlandse zaken [[Joachim von Ribbentrop]] en zijn Sovjet collega [[Vyacheslav Molotov]], hadden de beide landen Oost-Europa verdeeld.

Op [[17 september]], ongeveer twee weken na de Duitse aanval, viel de Sovjetunie Polen vanuit het oosten binnen, zoals was overeengekomen in het Molotov-Ribbentrop Pact. Polen delfde ondanks hardnekkige tegenstand het onderspit tegen deze gecombineerde aanval, en de laatste eenheden capituleerden op [[5 oktober]]. Een deel van de Poolse eenheden en de regering weken uit naar Frankrijk en vervolgens naar Groot-Brittanni, en vochten op alle fronten door tot het einde van de oorlog.

Op [[30 november]] [[1939]] viel de Sovjetunie [[Finland]] binnen. Dit leidde tot de winteroorlog, wanneer op [[6 december]] de Sovjets een vruchteloze aanval ondernemen op de Finse Mannerheim linie.

Na de aanval op Polen volgde in het westen een rustige periode in de oorlog tussen Duitsland aan de ene kant en Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk aan de andere zijde.  Dit wordt ook wel de [[Schemeroorlog]] genoemd.  Deze periode duurde tot de aanval op [[Denemarken]] en [[Noorwegen]], ([[9 april]] [[1940]]). Duitse strijdkrachten vielen [[Oslo]], [[Bergen (Noorwegen)|Bergen]], [[Trondheim]] en [[Narvik]] binnen. Een geallieerde expeditiestrijdkracht bestaande uit Britse, Franse en Poolse troepen landde op [[15 april]] bij Narvik maar moest terugkeren. Koning Haakon week met de Noorse regering uit naar [[Londen]].

Op [[10 mei]] [[1940]] vielen de Duitse legers gelijktijdig [[Nederland]] (zie [[Tweede wereldoorlog/Aanval op Nederland]]), [[Belgi]] (zie [[Tweede wereldoorlog/Aanval op Belgi]]) en [[Groothertogdom Luxemburg|Luxemburg]] aan. Het doel van de aanval was [[Frankrijk]], dat de Duitse legers op [[12 mei]] bereikten. Het Nederlandse leger capituleerde na 5 dagen, in [[Zeeland]] twee dagen later. Nederland gaat de [[Nederlandse bezetttingstijd|bezetttingstijd]] in. Door de aanval op Frankrijk via Belgi uit te voeren, hoefde Duitsland niet dwars door de [[Maginotlinie]] aan te vallen, maar kon ze er om heen trekken.
De Duitse opmars door Frankrijk was bliksemsnel ([[Blitzkrieg]]), reeds op [[20 mei]] stonden de Duitse legers aan de Kanaalkust. Op [[26 mei]] vond de evacuatie van het Britse expeditieleger uit [[Duinkerken]] plaats ([[Evacuatie uit Duinkerken]]). Belgi gaf zich twee dagen later over en was vanaf dan eveneens onder Duitse [[Belgische bezetttingstijd|bezettting]]. Noorwegen tekende op [[9 juni]] een [[wapenstilstand]]. Itali verklaarde op [[10 juni]] aan Frankrijk en [[Verenigd Koninkrijk|Groot Brittanni]] de oorlog en viel de volgende dag Frankrijk in het zuid-oosten aan. [[Parijs]] werd veroverd op [[14 juni]].

In [[oktober]] 1940 viel Itali [[Griekenland]] binnen. De Italiaanse troepen bleken echter niet in staat om zonder Duitse steun Griekenland te veroveren. In tegendeel: de Grieken, gesteund door de Britten, drongen de Italianen terug en namen zelfs delen van het Italiaanse Albani in. Hitler gaf zijn pantsers opdracht om door [[Joegoslavi]] ([[Joegoslavische campagne]]) op te rukken naar Griekenland.

In het west-Europa bleef het Verenigd Koninkrijk als enige tegenstander van Duitsland over. Om een invasie in Engeland te kunnen uitvoeren ([[Operatie Seelwe]]), was een luchtoverwicht noodzakelijk. De Duitse [[Luftwaffe]] begon met luchtaanvallen; de [[slag om Engeland]] (Battle of Britain). De [[Royal Air Force|RAF]] vocht boven eigen grond tegen de numeriek sterkere Duitse luchtmacht. De luchtgevechten duurden de hele zomer van 1940, van [[10 juli]] tot [[oktober]]. [[Londen]] werd zwaar gebombardeerd om het moreel van de Engelse bevolking te breken. Ook industrile steden als [[Birmingham (Engeland)|Birmingham]] en [[Coventry]] en strategisch belangrijke plaatsen zoals de marinehaven [[Plymouth]] kregen het zwaar te verduren. De Luftwaffe verloor echter meer toestellen dan de RAF, en eind oktober verlegde Hitler zijn belangstelling naar [[Rusland]].

De Britse aanvoerlijnen vanuit de [[Verenigde Staten]] werden door de Duitse [[U-bot]]en zwaar onder druk gezet in de [[Onderzeebootoorlog]].

== Het oostfront ==
Van [[30 november]] [[1940]] tot [[maart]] [[1941]] voerde het [[Rode Leger]] oorlog tegen [[Finland]] voor een 'kleine grenscorrectie', de zogenaamde winteroorlog. Volgens officile Russische cijfers kostte deze oorlog de USSR 47.447 doden en 158.000 gewonden. 

Op [[22 juni]] [[1941]] voerden de Duitsers onder de codenaam [[Operatie Barbarossa]] een verrassingsaanval uit tegen hun voormalige Sowjetbondgenoten. Het front was ruim 3500 kilometer lang. Inclusief de troepen van de Duitse bondgenoten [[Hongarije]], [[Slowakije]], [[Bulgarije]] en [[Roemeni]] telde het Duitse leger 3 miljoen man. Het [[Rode Leger]] was initieel 2 miljoen man sterk. 

Het Duitse leger drong diep in Rusland door. Doordat het Russische opperbevel slachtoffer was van de illusie dat men de Duitsers met hun eigen spel, de Blitzkrieg, zou kunnen verslaan, werden de troepen veel te ver naar voren geconcentreerd in onversterkte posities en gigantische pantserreserves vergooid in nutteloze tegenaanvallen. Grote Sowjetlegers werden door de Duitse pantsertroepen omsingeld. De Sowjets pasten echter ook de wel effectieve tactiek van de [[verschroeide aarde]] toe. Het grootste deel van de wapenindustrie werd naar de Oeral gevacueerd. Toen eind augustus het front openlag voor een opmars naar Moskou, gaf Hitler echter opdracht het zwaartepunt van de Duitse opmars naar het zuiden te verleggen om de economisch belangrijke [[Oekrane]] in te nemen. [[Kiev]] werd ingenomen. In september begon in het noorden de belegering van [[Leningrad]]. Eind oktober bereikten de Duitsers de [[Krim]] in het zuiden. Toen het Duitse leger begin oktober in het centrum zijn opmars naar Moskou wilde hervatten, werd dit belemmerd door najaarsmodder. De bevoorrading stokte bijna volledig. Bij het invallen van de vorst beval Hitler de onmiddellijke voortzetting van het offensief. De munitie- en brandstofsituatie werd hierdoor kritiek. Begin december bereikten de Duitse troepen de buitenwijken van Moskou. Daar werden ze opgewacht door een gigantische concentratie aan verse en volledig bevoorrade Russische legers en door de Russische winter. Het Duitse leger, dat niet op een lange campagne was voorbereid, en zelfs geen winterkledij had, leed zowel qua manschappen als materieel hevig in de felle kou. Het Rode Leger opende het eerste winteroffensief van die oorlog en dreef de vijand honderden kilometers terug. Met moeite wisten de Duitsers een volledige vernietiging van hun centrum te voorkomen. Maar het merendeel van de gevechtstroepen die de invasie waren begonnen, was nu dood, gewond of krijgsgevangen.

Het volgende voorjaar wist het Duitse leger de opmars te hervatten. Maar door de grote verliezen van de voorgaande winter kon dat alleen nog in het zuiden, en zelfs dat werd slechts mogelijk gemaakt door de massale inzet van Roemeense, Hongaarse en Italiaanse legers. In september 1942 werd [[Stalingrad]] bereikt, wat de Duitsers ten onrechte zagen als het enige nog grote centrum van wapenproductie. Ook de [[aardolie|olie]]velden van [[Grozni]] kwamen binnen bereik. 
Factoren als pure incompetentie bij Hitler en onenigheid onder de leidinggevende Duitse generaals leidden ertoe dat het Duitse leger opnieuw in een strategisch hopeloze positie gebracht werd. Door de veel te lange aanvoerlijnen was de bevoorrading volstrekt onvoldoende. De pantserlegers waren f vastgepend tegen de Kaukasus f foutief ingezet in een langdurig stratengevecht tijdens de [[Slag om Stalingrad]]. Deze slag werd n van de bloedigste gevechten uit de oorlog, met volgens sommige schattingen twee miljoen slachtoffers, waaronder een half miljoen burgers. Zo'n slijtageslag moest echter wel in het voordeel van de Sowjets uitvallen. Hun wapenproductie had zich meer dan hersteld en bedroeg dat jaar het vijfvoudige van de Duitse.

Op 19 november verpletterde het Rode Leger in een beslisend tegenoffensief (Operatie Uranus) de twee zwakke Roemeense legers die de flanken moesten dekken en omsingelde enkele dagen later het Duitse Zesde Leger in Stalingrad om dat uiteindelijk volledig te vernietigen. Voor het zover was werden eerst het Italiaanse en later het Hongaarse leger gebroken. Terwijl het Duitse centrum zijn handen vol had aan het opvangen van Operatie Mars, lag zo de rechterflank op den duur volledig open. Russische pantserspitsen spoeden zich naar het westen zonder enige weerstand te ondervinden. Opnieuw bleek echter dat Blitzkrieg niet de forte was van het Rode Leger, want de geniale strateeg [[Erich von Manstein]] wist de aanvallers in een briljante campagne af te snijden. Door deze laatste grote Duitse overwinning stabiliseerde het front zich weer.

Dit was de opmaak voor Hitlers volgende fout, die de Duitse nederlaag zou bezegelen. In 1943 begon de Duitse wapenproductie die van de geallieerden in te halen. Generaal [[Heinz Guderian]], toen inspecteur van de pantsertroepen, drong er bij Hitler op aan af te zien van een derde Duitse zomeroffensief en in plaats daarvan een grote strategische pantserreserve op te bouwen met de nieuwe superieure [[Tiger I|Tiger]]- en [[Panther (tank)|Panther]]tanks. Daarmee zou men ieder Russisch offensief kunnen pareren en een succesvolle invasie in Frankrijk verhinderen. Hitler had echter de illusie dat hij het strategisch initiatief zou kunnen overnemen en besloot alle beschikbare pantserreserves te concentreren voor de reductie van de saillant van Koersk. Zelfs als dat gelukt zou zijn, was het een dwaze verspilling van kostbare tanks geweest. Door de lange voorbereiding ging het verrassingseffect echter verloren en de Sowjets vingen in dikke verdedigingsgordels het offensief van juli 1943 met relatief gemak op, hoewel het toch de grootste Duitse materieelconcentratie van de gehele oorlog was. Door de hoge verliezen, maar meer nog door de hoge mechanische slijtage, waren de Duitse pantsertroepen volledig lamgeslagen.

[[Stalin]] besefte welk een perfecte gelegenheid hem dit bood om de ''[[Deutsche Wehrmacht|Wehrmacht]]'' te vangen in een cyclus waar ze nooit meer uit zou kunnen ontsnappen. Eerst opent hij een enorm offensief. Weliswaar lukt het de Duitsers om dat uiteindelijk tot staan te brengen met zware verliezen aan Russische kant. Maar men moet veel gebied prijsgeven. En voor men er aan toekomt reserves op te bouwen, begint weer het volgende offensief. Deze methode vreet Russische tanks, maar die worden in voldoende mate geproduceerd. Zij vreet ook levens. Verbluffend genoeg bleek de Sowjetmaatschappij in staat om gemiddeld per maand 600.000 mannen te verliezen en daarbij het Rode Leger zelfs uit te breiden! Duitse mannen werden daarentegen uiterst inventief in het zich drukken voor de dienst aan het ''Ostfront''. Terwijl het totale aantal Duitse soldaten steeg, nam het aantal in Rusland zo sterk af dat het front n grote gatenkaas werd.

In het najaar van 1943 werden de Duitsers over de Dnjepr gedreven. Even vallen ze dan weer aan, maar verliezen in het voorjaar van 1944 in extreem bloedige gevechten de westelijke Oekrane. Het hele Eerste Pantserleger wist zich op het nippertje aan een vernietigende omsingeling te ontvechten. Als de dooi invalt, staakt de strijd even. Bij de invasie van Frankrijk blijkt hoezeer Stalins strategie is geslaagd. Ondanks dat iedere beschikbare tank was gespaard om die af te slaan, moet Hitler toch het oostfront nog ernstig verzwakken. Als het Rode Leger zich concentreert bij het zuiden van Polen, heeft het Duitse opperbevel geen andere keuze dan de weinige eigen pantsertroepen daar tegenover te stellen. Zo werd het hele centrum vrijwel van tanks ontbloot met als gevolg de zwaarste katastrofe van de oorlog: de volledige vernietiging van 25 Duitse divisies. De Russische operaties tegen Finland, de Baltische staten en Roemeni zijn daarmee vergeleken slechts een neventoneel.

In januari 1945 begon het laatste beslissende winteroffensief in Polen. Nog even houden de Duitsers stand, dan valt begin mei [[Berlijn]]. 

De Sovjets droegen de zwaarste last tijdens de Tweede Wereldoorlog. De troepenmacht in Noord-Afrika (zie hierna) was qua omvang niet te vergelijken met de legers in de Sovjetunie. Deze zware last uitte zich ook in aantallen slachtoffers: 21 miljoen Sowjets stierven, waaronder 7 miljoen burgers. Omdat de Nazi's de [[Slavische volkeren|Slaven]] als "Untermenschen" zagen, beschouwden ze het niet als misdaad om burgers te verzamelen en te fusilleren in de door de nazi's veroverde steden. Overigens was het de officile Duitse politiek om die steden uit te hongeren om zo het voedselsurplus aan Duitsland te doen toekomen.

==Afrika en de Middellandse Zee==
Bij aanvang van de Tweede Wereldoorlog had het Verenigd Koninkrijk [[Egypte]] gedwongen de geallieerde zijde te kiezen. Vanuit Egypte vielen generaal Wavell en generaal O'Conner de Italiaanse kolonie [[Libi]] binnen. Hier rukte hij snel op, waarop Hitler besloot zijn Italiaanse bondgenoot ook hier te hulp te komen. Veldmaarschalk [[Erwin Rommel]] dreef de Britten nog sneller terug dan dat zij zelf opgerukt waren. Na felle gevechten in een zeer beweeglijke oorlog werd op [[21 juni]] [[Tobroek]] ingenomen.
Eind 1942 leden de Duitsers twee nederlagen in Noord-[[Afrika]] tegen de Britten. In twee veldslagen bij [[El Alamein]] in juni en eind oktober, werd het Duitse [[Afrika Korps]] onder leiding van Erwin Rommel verslagen door het Britse [[Achtste leger]] onder bevel van veldmaarschalk [[Bernard Montgomery]].
Hierna dreven de Britten de Duitsers terug. Na een landing van Britse en Amerikaanse troepen in [[Algerij]] ([[operatie toorts]]) werden de Duitsers geheel uit Noord Afrika verdreven. Op [[13 mei]] [[1943]] gaven de laatste Duitse en Italiaanse troepen in Noord Afrika zich over.

== Het einde van de oorlog in Europa == 
Na de geallieerde overwinning in [[Noord-Afrika]] voerden de geallieerden op 10 juli 1943 een landing op [[Sicili]] uit. Van hieruit werd op 3 september de [[straat van Messina]] overgestoken naar [[Itali]]. 
Mussolini werd op 25 juli 1943 afgezet door de Grote Fascistische Raad en in opdracht van koning [[Victor Emanuel III]] gearresteerd. Zijn vervanger, generaal [[Pietro Badoglio]] sloot met de geallieerden op 8 september 1943 een wapenstilstand. Mussolini werd echter enkele maanden later door de Duitsers bevrijd en benoemd tot het staatshoofd van de [[Sociale Republiek]] te [[Salo]] in het noorden van Itali. In deze rol werd hij gevangengenomen en door een woedende menigte vermoord op [[28 april]] [[1945]] onderweg naar een ontsnappingsvliegtuig. In Zuid-Itali hadden de Duitsers de [[Gustav linie]] gebouwd. De geallieerde strijdkrachten vielen deze linie van twee kanten aan, vanuit het zuiden in de [[slag om Monte Cassino]] en vanuit het noorden door de [[Landing bij Anzio]]. Op [[4 juni]] [[1944]] werd [[Rome]] bevrijd, twee dagen voor de [[landing in Normandi]].

Het Duitse militaire apparaat had in de rampzalige [[Russische campagne]] zijn krachten opgebruikt. De geallieerden openden een derde front op [[6 juni]] [[1944]] met een succesvolle invasie in [[Normandi]] ([[D-Day]]). Voortdurende geallieerde bombardementen op de Duitse infrastructuur en steden veroorzaakten grote schade en veel slachtoffers. Hitler ontsnapte aan een aantal aanslagen, waarvan de ernstigste op [[20 juli]] door [[Carl von Stauffenberg]] e.a. plaats vond - zie [[20 juli/aanslag]].  

In [[Operation Market Garden]] probeerden de geallieerden de bruggen over de grote rivieren in handen te krijgen. Het doel was om door te stoten naar het Ruhrgebied en de rest van Duitsland. Het falen van de [[Slag om Arnhem|luchtlanding bij Arnhem]] betekende dat de belangrijke brug over de [[Rijn]] niet in geallieerde handen kwam. Voor Nederland boven de grote rivieren betekende dit vertraging van de bevrijding, en de [[hongerwinter]]. 

Op [[25 april]] [[1945]] bereikten Amerikaanse en Russische troepen elkaar bij de rivier de [[Elbe]]. Hiermee werd Duitsland in tween gedeeld.

Terwijl de Sovjets om Berlijn vochten, pleegde Hitler zelfmoord in zijn bunker met zijn maitresse [[Eva Braun]]. Hij benoemde admiraal [[Karl Dnitz]] tot zijn opvolger. Het Duitse rijk werd door de geallieerden in vier delen verdeeld: een onder Sovjet-controle, het latere [[Oost-Duitsland]] en drie andere delen onder de gezamenlijke controle van de [[Verenigde Staten]], [[Verenigd Koninkrijk]] en [[Frankrijk]]. De uiteindelijk overgave werd op [[7 mei]] [[1945]] door generaal [[Alfred Jodl]] getekend. 

Aan het eind van de oorlog ontdekten geallieerde soldaten een aantal [[concentratie kamp]]en die door de Nazi's gebruikt waren om een geschatte 12 miljoen mensen gevangen te houden en te vermoorden. De grootste groep, ongeveer de helft, bestond uit [[Jood|Joden]]; de andere helft werd gevormd door [[zigeuner]]s, [[Slavisch]]e inwoners, [[Katholiek]]en, [[homoseksueel|homoseksuelen]] en diverse andere minderheden. Het bekendste of beruchtste kamp was [[Auschwitz]], waar twee miljoen mensen werden gedood. Hoewel veel geallieerde soldaten tijdens de oorlog niet op de hoogte waren van de nazi volkerenmoord of "[[Holocaust]]", is het een onvervreemdbaar onderdeel van de tweede wereldoorlog geworden.

==De oorlog in Azi==
In de jaren twintig fragmenteerde het centrale gezag in [[China]] onder een aantal [[oorlogsheren]]. Japan was hierdoor in staat invloed te verwerven en ongelijke verdragen af te sluiten met wat er aan centraal gezag restte. Deze situatie was inherent instabiel: wanneer China verder uiteenviel, kon het de verdragen niet meer nakomen; wanneer het centrale gezag sterker werd, had ze geen belang meer bij deze verdragen.

In 1927 leidde [[Tsjang Kai Tsjek]] en de [[Kwomintang]] de [[Noordelijke Expeditie]]. Chang was in staat de oorlogsheren in Zuid- en Midden-China onder zijn gezag te brengen, en was bezig de oorlogsheren in Noord-China nominaal aan zijn gezag te binden. Uit vrees dat [[Zhang Xue-liang]] (de oorlogsheer die Manchoerije controleerde) zijn trouw aan Chang zou verklaren, intervenieerden de Japanners en plaatsten hier een marionettenregering.

Er is geen bewijs dat de [[Japan]]ners probeerden om [[China]] zelf te regeren of dat de Japanse acties in China deel waren van een wereldoveroveringsprogramma. Eerder kunnen de Japanse acties gezien worden als een voortzetting van het 19e eeuwse Europese [[kolonialisme]], en bedoeld om de aanvoer van grondstoffen te waarborgen. Chinese regeringen dienden de Japanse belangen te ondersteunen. In de jaren dertig werd militair geweld als instrument van koloniale macht echter door de internationale gemeenschap niet meer als [[politiek correct]] gezien. Japan trok zich terug uit de [[volkerenbond]]. Er ontstond een patstelling toen Chang zijn inspanningen ging richten op het uitschakelen van het [[communisme]]. Chnag beschouwde deze als een groter gevaar dan de Japanners. Deze houding werd binnen China door het sterke nationalisme in alle lagen van de bevolking steeds meer als onhoudbaar gezien.

In [[1937]] werd Chang ontvoerd door [[Zhang Xue-liang]] in het [[Xian Incident]]. Als voorwaarde voor zijn vrijlating beloofde Chang om samen met de communisten tegen de Japanners te vechten. Als antwoord hierop zetten officieren van het Kwantoeng leger zonder overleg met het Japanse opperbevel het [[Marco Polo brugincident]] in elkaar, waardoor de [[Chinees-Japanse oorlog (1937-1945)|Chinees-Japanse oorlog]] formeel een feit werd. Om de Japanse oorlogsinspanning te ontmoedigen stelden de Verenigde Staten, Groot-Brittanni en de [[Nederlandse regering in ballingschap]] die nog steeds de oliebronnen in [[Nederlands Indi]] controleerde, een [[olie]]- en een [[staal]]boycot tegen [[Japan]] in. Japan zag dit als een daad van agressie omdat het deze stoffen voor haar oorlogsvoering nodig had. Op [[7 december]] [[1941]] leidde dit tot een Japanse aanval op [[Siam]], [[Maleisi]] de [[Filippijnen]] en [[Pearl Harbor]]. Vier dagen later verklaarde Duitsland de oorlog aan de Verenigde Staten. Tot dat moment had de Verenigde Staten zich buiten de oorlog in [[Europa (continent)|Europa]] gehouden, hoewel het wel militaire steun verleende aan Groot-Brittanni en de Sovjet Unie door het [[Lend-Lease]] programma.

De geallieerde strijdkrachten in Azi bleken niet opgewassen tegen de Japanse veteranen. Het Britse slagschip [[Prince of Wales]] en de slagkruiser [[Repulse]] werden op [[10 december]] voor de kust van [[Maleisi]] tot zinken gebracht. [[Hong Kong]] viel op [[25 december]]. Ook de Amerikaanse bases op [[Guam]] en het eiland [[Wake]] gingen verloren. In [[januari]] volgde de Japanse invasies in [[Burma]], de [[Salomonseilanden]], [[Nederlands Indi]] en [[Nieuw-Guinea]]. [[Manilla]], [[Kuala Lumpur]] en [[Rabaul]] werden door Japan veroverd. De Japanse veroveringsmachine draaide in snel tempo verder: [[Bali (Indonesi)|Bali]] en [[Timor]] vielen in [[februari]] [[1942]]; [[Rangoon]] en [[Java (eiland)|Java]] in [[maart]]. [[Mandalay]] volgde begin [[mei]]. De Japanse luchtmacht vernietigde de Britse en Amerikaanse luchtstrijdkrachten in [[Zuid Oost Azi]] en voerde belangrijke aanvallen uit op noord-[[Australi (land)|Australi]]. De Britse vloot werd uit [[Ceylon]] verdreven. 

De geallieerde weerstand begon langzaam toe te nemen. De [[Doolittle Raid]] in [[april]] was een symbolische maar voor het moreel belangrijke luchtaanval op [[Japan]]. Hoewel de [[slag in de Koraalzee]] tactisch gezien een Amerikaanse nederlaag was, voorkwam ze toch een invasie bij [[Port Moresby]]. De cruciale [[slag bij Midway]] volgde in juni: hoewel de aanwezige strijdkrachten elkaar hier op gelijke voet ontmoetten, leed de Japanse marine hier een nederlaag waarvan ze niet herstelde. Midway was het keerpunt in de marine-oorlog in het 'Pacific theatre'. 

Op het land vertraagde de terugtocht van de Brits/Indiase strijdkrachten in [[Burma]]. Australische eenheden in [[Nieuw-Guinea]] verdedigden met succes [[Port Morseby]] langs het [[Kokada Track]] en in augustus leed het Japanse leger zijn eerste echte nederlaag in de [[slag om de baai van Milne]]. Terzelfder tijd probeerden zowel Amerikaanse als Japanse soldaten het eiland [[Guadalcanal]] te bezetten. In deze zes maanden durende uitputtingsslag behaalden de Verenigde Staten uiteindelijk de overwinning. Hierna werd Japan definitief in het defensief gedrongen. De constante noodzaak om versterkingen naar Guadalcanal te zenden verzwakte de Japanse inspanningen op andere plaatsen. Dit leidde tot de herovering van [[Slag om Buna/Gona|Buna/Gona]] door Australische en US strijdkrachten in [[1943]] en bereidde de weg voor zowel [[Douglas MacArthur|MacArthur]]'s over land gebaseerde route door Nieuw-Guinea en [[Chester Nimitz|Nimitz]]'s 'island hopping' campagne over de [[Stille Oceaan]].  

Zwaar bevochten zijn o.a. de eilanden [[Landing op Tarawa|Tarawa]], [[Landing op Iwo Jima|Iwo Jima]] en [[Landing op Okinawa|Okinawa]]; deze landingen kostten veel soldaten aan beide zijden het leven, maar brachten de oorlog wel dichter richting Japan. Door het verlies van hun ervaren piloten koos men in Japan voor de tactiek van de [[kamikaze]]piloten om de opmars van de V.S. te vertragen. Op [[8 augustus]] [[1945]] besloot Japans oude vijand [[Rusland]] om ook in dit conflict de zijde van geallieerden te kiezen. Het rukte snel op in het door Japan bezette [[Mantsjoerij]]. De Japanse grote steden als [[Tokio]] leden ondertussen zwaar onder de Amerikaanse bombardementen. Japan gaf zich over nadat de steden [[Hiroshima]] en [[Nagasaki]] verwoest werden door de [[atoombom]]. De overgave werd getekend op [[2 september]] [[1945]] op het [[slagschip]] [[USS Missouri (BB-63)|''Missouri'']]. In de hierop volgende periode vestigde generaal Douglas MacArthur bases in Japan om de naoorlogse ontwikkeling van Japan te sturen en te controleren. Deze periode in de Japanse geschiedenis staat bekend als de [[Bezetting van Japan na WO2|bezetting]]. President [[Harry S. Truman|Harry Truman]] verklaarde officieel op [[31 december]] [[1946]] dat de vijandelijkheden geindigd waren.

== Historische betekenis ==
Waarschijnlijk lering trekkende uit de [[Eerste Wereldoorlog]] eisten de overwinnaars geen compensatie van de verslagen naties. Integendeel, het economisch herstelprogramma van staatssecretaris [[George Marshall]], beter bekend als het [[Marshall Plan]], riep het [[Congres van de V.S.]] op om miljarden dollars ter beschikking te stellen voor de wederopbouw van [[Europa (continent)|Europa]]. Het deel van Europa dat door de [[Sovjet Unie]] bezet was, viel hier buiten. 

In Belgi zorgde de oorlog voor politieke spanningen door de discussies over de rol van de koning in de oorlog (zie [[koningskwestie]]) en de [[Vlaamse Beweging]] in de collaboratie en de represailles hierop.

In deze zelfde periode consolideerden de Verenigde Staten en de Sovjet Unie hun posities en banden in Europa als voorbereiding tegen mogelijke agressie. 

Zoals reeds opgemerkt is, bracht de Sovjet Unie de zwaarste offers tijdens de Tweede Wereldoorlog. Deze oorlogsslachtoffers kunnen veel van Ruslands gedrag na de oorlog verklaren. De Sovjet Unie ging voort met de bezetting en overheersing van [[Oost Europa]] als [[bufferzone]] tegen invasies van Rusland uit het westen. Rusland heeft drie invasies gekend in de 150 jaar voorafgaand aan de [[koude oorlog]]: gedurende de [[Napoleontische oorlogen]], de [[Eerste Wereldoorlog]] en de [[Tweede Wereldoorlog]]. Hierin verloren tientallen miljoenen het leven.

Na de oorlog werden veel Nazi's met hoge functies vervolgd voor [[oorlogsmisdaad|oorlogsmisdaden]] en voor de massamoord van de [[Holocaust]] tijdens de [[Processen van Neurenberg]]. 

<b>Nog te verwerken en uit te werken aanvullingen:</b><br/>
De rol van de Balkan; de pacten; Chamberlain<br/>

Het 'Jodenvraagstuk', Hitlers rassentheorie en de ''Endlsung''<br/>
Emigraties. De Synagoge van Neurenberg. Het [[getto van Warschau]]. Verboden. De gele ster. Deportaties.<br/>
Japan en [[Nederlands-Indie|Nederlands-Indi]]<br/><br/>

Hitler en zijn generaals; het Duitse leger. De oorlogsindustrie.<br/>
Verzet in Duitsland<br/> 

De geallieerden; De [[slag bij Duinkerken]]. Bevrijding van [[Zuid-Europa]]; [[Churchill]] [[Franklin Roosevelt]] [[Joseph Stalin]] [[Conferentie van Jalta|Jalta]] Montgomery/Eisenhower, [[D-day]]. De Franse en Duitse linies. Bevrijding Noordwest-Frankrijk, Parijs, Belgi, Zuid-Nederland; Bombardementen Duitse steden. 1945; <br/>
Pruisen, Polen, Berlijn; De bevrijding van Nederland<br/>

Nederland in de Tweede Wereldoorlog (o.m. [[Rotterdam]] verzet, [[NSB]]/[[Anton Mussert]]/Seyss-Inquart, stakingen, koningshuis, het Londense kabinet, de [[Joden in Nederland|joodse Nederlanders]] [[Joodse Raad]] razzia's, [[onderduikers]] [[Engelandvaarder|Engelandvaarders]] [[Anne Frank]] en de keerzijde van haar verhaal het niet-joodse kind [[ hetverlatenhotel]] de ''arbeidseinsatz'', voedseldistributie, de [[hongerwinter]] De [[Slag om Arnhem]] [[Bijltjesdag]]) [[De Nederlandse luchtmacht in W.O. II]] <br/>
Belgi in de Tweede Wereldoorlog<br/>
Nederlands-Indi in de Tweede Wereldoorlog (o.a. de Japanse bezetting, de ''Jappenkampen''; de bevrijding)<br/>
Suriname in de Tweede Wereldoorlog<br/>

Frankrijk en de Vichy-regering.<br/>
De rol van Zwitserland<br/>
Scandinavi, graaf Bernadotte<br/>

Zie ook: [[Cultuurkamer]] [[Nationale dodenherdenking]]
